تفسیر سوره بقره آیه 92مورخ 1400/11/20

 

درس تفسیر حضرت آیتالله حسینی بوشهری (دامت برکاته)

موضوع کلی: تفسیر سوره «بقره»                                                    تاریخ: 20 بهمن 1400

موضوع جزئی: تفسیر آیه92                                                     مصادف با: 7 رجب 1443

سال تحصیلی: 1401-1400                                                     جلسه: 207

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ادامه تفسیر آیه92: « وَ لَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظَالِمُونَ»[1]؛ و (نيز) موسى آن همه معجزات را براى شما آورد و شما پس از (غيبت) او، گوساله را انتخاب كرديد؛ در حالى كه ستمگر بوديد.

 

عرض شد که خداوند متعال در آیه مذکور، با کلمه «جاء» در رابطه با رسالت حضرت موسی (ع) سخن گفته است. گفته شد که تفاوت «أتی» با «جاء» در این است که «أتی» در موردی به کار می‏رود که بیّنات الهی به آسانی و سهولت در اختیار مردم قرار می‏گیرد، کما اینکه خداوند متعال فرموده است: «أَتَى أَمْرُ اللَّهِ فَلاَ تَسْتَعْجِلُوهُ سُبْحَانَهُ وَ تَعَالَى عَمَّا يُشْرِكُونَ»[2]؛ فرمان خدا (براى مجازات مشركان و مجرمان،) فرا رسيده است، براى آن عجله نكنيد! منزّه و برتر است خداوند از آنچه همتاى او قرار مى‌دهند! منظور، این است که خداوند متعال به سهولت و آسانی فرمان خود را صادر کرد.

 

اما «جاء» در موردی به کار می‏رود که آورنده پیام با سختی و دشواری پیام الهی را در اختیار مردم قرار بدهد، کما اینکه حضرت موسی (ع) در راه رساندن پیام الهی به بنی‏اسرائیل سختی‏ها و دشواری‏های زیادی را متحمّل شد تا آنان به راه راست هدایت شوند، لکن بنی‏اسرائیل با بهانه‏های مختلف از دستورات الهی سرپیچی می‏کردند.

 

نکته‏ای که باید به آن توجه شود، این است که «جاء» در مواردی به کار می‏رود که قصد، هدف و رسیدن به آن حائز اهمیت است و اینکه خداوند متعال در آیه مورد بحث (آیه92 بقره)، فعل «جاء» را به کار برده است و از کار حضرت موسی (ع) با فعل «جاء» یاد کرده است، نشان دهنده سختی‏های فراوانِ مسئولیتِ خطیر این پیامبر بزرگ الهی است که در این مسیر سختی‏های زیادی را متحمّل شده است که در آیات گذشته به این مشکلات اشاره شد که مشکلات مردم مصر، مشکلات نظام فروعنیِ حاکمِ بر مصر، هجرت و دوری از وطن، سال‏های خدمت به حضرت شعیب (ع)، بازگشت به مصر، گذر از صحرای سینا، دریافت رسالت و در نهایت چالش عظیم و بزرگی که با دستگاه طاغوت پیدا کرد از جمله آن مشکلات می‏باشند. پس آیه مورد بحث، به این مطلب اشاره دارد که حضرت موسی (ع) در مسیر هدایت بنی‏اسرائیل و نجات جان و ایمان آنان سختی‏های زیادی را متحمّل شده است و برای هدایت آنان معجزات متعددی آورد که اژدها شدن عصا، شکافته شدن دریا، شکافته شدن سنگ، جاری شدن دوازده چشمه از جمله آن معجزات می‏باشند که هیچ یک از این معجزات برای پیامبران سابقِ بر حضرت موسی (ع) و بعد از ایشان نبوده است، اما با همه این معجزات، بنی‏اسرائیل راه غیر صحیح را در پیش گرفتند و سرانجام بعد از غیبت حضرت موسی (ع) به گوساله پرستی مشغول شدند.

 

خداوند متعال در ذیل آیه مورد بحث (آیه92 بقره)، به ارتداد بنی اسرائیل اشاره کرده است و فرموده است: «ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظَالِمُونَ»؛ شما پس از (غيبت) او، گوساله را انتخاب كرديد؛ در حالى كه ستمگر بوديد.

 

واژه «اتّخاذ» از ریشه «اخذ» است. «اخذ» به معنای هر نوع برگرفتنی است، اما «اتّخاذ» به معنای گرفتنِ با اعتقاد و ایمان و اراده است، منظور این است که انسان با جان و دل و اعتقاد چیزی را باور می‏کند. خداوند متعال فرموده است: «... وَ اتَّخَذَ اللَّهُ إِبْرَاهِيمَ خَلِيلاً»[3]. منظور این است که خداوند متعال حضرت ابراهیم (ع) را دوست خودش گرفته است و این دوستی عادی نیست، بلکه نشان دهنده اراده خداوند متعال در مهرورزی نسبت به حضرت ابراهیم خلیل الرحمن (ع) است. همچنین، خداوند متعال فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَ عَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ...»[4]؛ یعنی ای کسانی که ایمان آورده‏اید، دشمن من و دشمنان خود را به دوستی نگیرید، یعنی ایمان و باور به دشمنان نداشته باشید.

 

پس به کار بردن فعلِ اتّخاذ، بیان‏گر تصمیم و اراده  جدی بنی‏اسرائیل در رجوع از آیین موسی است.

 

واژه «عجل» به معنای گوساله و از ریشه «عجله» گرفته شده است و دلیل اینکه به گوساله «عجل» گفته می‏شود به خاطر شتاب و تند راه رفتن گوساله است. مراد از «عجل» در آیه مورد بحث (آیه92 بقره)، تندیسی بود که سامری به شکل گوساله درست کرد و بنی‏اسرائیل به ندای سامری پاسخ مثبت دادند و با اراده و انتخاب به سوی گوساله‏پرستی روی آوردند.

 

خداوند متعال در آخر آیه مورد بحث (آیه92بقره)، از رفتار ناپسند بنی‏اسرائیل به ظلم تعبیر کرده است، یعنی اعتقاد شما به گوساله و رها کردن دعوت حضرت موسی (ع) یک نوع ظلم است.

 

واژه «ظلم»، به معنای قرار دادن شیء در غیر موضع اختصاصی آن؛ چه به نحو نقصان باشد و چه به نحو زیادی باشد و «عدل»، به معنای قرار دادن شیء در موضع خودش می‏باشد. راغب در مفردات در معنای ظلم نوشته است: «وضعُ الشیء فی غیر موضعه المختص به اما بنقصانٍ او بزیادةٍ»[5]. پس هر کاری که در زمان و جایگاه واقعی‏اش انجام نشود، ظلم است، کما اینکه اگر انسان از غذایی استفاده کند که با جسم و روح او سازگاری ندارد، به خودش ظلم کرده است.

 

در آیه مورد بحث (آیه92 بقره)، نیز گویا خداوند متعال به بنی‏اسرائیل گفته است که شما چگونه ادعای پیروی از آیین حضرت موسی (ع) را می‏کنید، در حالی که گوساله‏پرست شده‏اید، پس شما دروغ می‏گویید و با این کار، ظلم کرده‏اید.

 

«الحمد لله رب العالمین»

 



[1]. «البقرة»:92.

[2]. «النحل»:1.  

[3]. «النساء»:125.  

[4]. «الممتحنة»:1.  

[5]. حسین بن محمد، راغب اصفهانی، مفردات الفاظ القرآن، ص537.

 

Please publish modules in offcanvas position.